هدف از برنامهریزی مؤثر برای ایجاد یک نشر پدیدآورنده دستیابی به کمال مطلوب است لیکن تصور جهان کاملی که در آن همۀ چیزها تحققپذیرند غیرقابل حصول و غیرقابل درک است و بنیاد هر کاری برای ایجاد آن مغالطۀ بزرگ فکری است. اما به هر حال هر بنیاد علمیای همچون نشر کتاب به وجهی از کمال نظر دارد.
موضوع یا حوزۀ هر دانشی را نوع پرسشهایی تعیین میکند که آن علم برای پاسخ گفتن به آن ابداع شده است. طبقهای از پرسشها به این شرط معقول و قابل فهماند که بدانیم چگونه باید شروع به یافتن پاسخ کنیم.
طبقۀ دیگری از پرسشها نیز وجود دارد که در مورد آنها نیز به وضوح میدانیم که از چه راهی باید به جستوجوی پاسخ برویم. چون حوزۀ آنها بر پایۀ بعضی اصول موضوعی ثابت و برخی قواعد استنتاج و استقراء تعریف میشود و پاسخ مسائل با کاربرد آن قواعد به شیوۀ درست به دست میآید. نشانۀ بزرگ این حوزههای اندیشۀ بشری این است که وقتی پرسشی مطرح شد، میدانیم برای یافتن پاسخ در چه جهتی پیش برویم و کجا پاسخ را بیابیم. سرگذشت اندیشۀ سیستماتیک بشر تاریخ کوششهای مداوم به منظور صورتبندی همۀ پرسشهای بشری است به نحوی که یا پاسخهایشان به محصولی که از مشاهده به دست میآید بستگی دارد و یا پاسخ به پرسشهای صوری در حوزههایی مانند منطق و دستور زبان مربوط است. برخی پرسشها نیز در این ردهبندی نمیگنجند و با پرسشهای دو دستۀ دیگر به سهولت سازگار نمیشوند. بعضی از آنها مسائلی هستند مربوط به امور واقع و برخی مربوط به ارزشها و بعضی به نمادها و برخی دربارۀ روشهای معمول در حوزههای مختلف معرفت. بعضی با پیش فرضهای تفکر سروکار دارند و برخی با ماهیت و هدفهای کنش اخلاقی یا اجتماعی یا سیاسی. تنها خصلت مشترک همۀ این مسائل این است که نه میتوان آنها را با مشاهده و محاسبه پاسخ داد و نه به روش استقرایی و نه به روش قیاسی. این گونه پرسشها را در دستۀ پرسشهای فلسفی قرار میدهند. اگر تاریخ معرفت بشری محصول تلاش مداوم برای گنجانیدن همۀ مسائل تحت یکی از دو مقولۀ کامل و کارآ است و هر مسئلهای که عجیب به نظر آید به مسئلهای تبدیل میشود که بتوان با یکی از رشتههای تجربی یا صوری با آن مواجه شد و به این ترتیب دیگر پرسش فلسفی نیست. در عصر جدید دانشهایی مانند اقتصاد و روانشناسی و معناشناسی و حتی منطق به تدریج با بهرهمندی از دانش تجربی یا صوری امروز در مسیری مستقل خواهند افتاد که به علوم طبیعی نزدیک میشوند. اما این گونه نیست که هر علم تکاملیافته به براندازی پرسشهای فلسفی کامیاب شده باشد. تعداد مسائلی که به روش تجربی یا صوری قابل حل باشند به نظر نمیرسد کاهش یافته باشند. گرچه فیلسوفان بزرگ روشنگری از هابز و هیوم تا بنتم و اگوست کنت این آرزو را در سر میپروراندند که آنچه دانش دربارۀ بشر بدان نیاز دارد کسی مانند نیوتن یا نیوتنهای دیگر است تا سرگردانیهای اهل متافیزیک را از بین ببرند و در عرصۀ پاکشده از آشفتگیهای لفظی بنای علوم طبیعی را بر پا کنند ولی این برنامه محکوم به شکست بود و قلمرو فلسفه پارهپاره نشد. دلیل دوام آن پاسخ روشنگرانۀ کانت بود که میان مسائل مربوط به امور واقع و مسائل مربوط به الگوهایی که امور واقع در قالب آنها به ما عرضه میشوند فرق قاطع گذاشت. مقولاتی که ما به واسطۀ آنها دنیای بیرون را مییابیم چون دگرگونیناپذیر و برای همۀ موجودات دارای حس و اگاهی یکسانند فقط یک جهان به همۀ ما عرضه میدارند. گرچه کسانی که دربارۀ تاریخ و اخلاق و زیباییشناسی میاندیشند برخی تفاوتها و دگرگونیها را میبینند، ولی آنچه تفاوت میکند بیش از محتوای تجربی دیدهها و شنیدهها و اندیشههای تمدنها، الگوها و مدلهایی بوده که هر تمدنی امور را در قالب آنها میدیده و درک میکرده است. این گونه است که دلایل اقدام به عمل و قواعد اخلاقی و معتقدات سیاسی و مناسبات شخصی افراد تفاوت دارد. مثلاً در زمینۀ سیاست فیلسوفان حیات اجتماعی بشر را در قیاس با مدلهای گوناگون به تصور درآوردند. افلاطون الگوی سرشت انسانی و اهداف ان را هندسه قرار داد. ارسطو الگوی زیستشناسی را مطرح کرد. قیاس به خانواده مدلی است که بنا بود مناسبات انسانی را که مدلهای مکانیکی از تبیین آنها ناتوان بودند روشن کند و مدلهای دیگر. افراد و گروهها و جوامع و فرهنگها تجربههای خود را در قالب این دست مدلها به تصور درآوردهاند.
انتشارات مینوی خرد بر زمینه و ردهبندی این پرسشها کتابهایی در چندین حوزه، به هدف ترجمه، انتخاب کرده است.
انتشارات مینوی خرد در سال ۱۳۸۳ تأسیس شد ولی طرح فکری آن سالها پیشتر از زمان مذکور ریخته شده بود. فکر اساسی این بوده و هست که در حوزۀ پرسشهایی که بیان شد و به نحوی که در هنر و دین و اخلاق و فلسفه و علم و اصول سیاسی متجلی است، آثاری ترجمه و تألیف شود.
در شفافیت ظاهری این کار، پستی و بلندیها و چرخابهای پنهان و گرههای بسیار بوده است که موجب تنگ شدن حوزۀ دید و محصور شدن نظر به مسائلی و فروماندن از برنامهای که برای انتشارات تنظیم شده بود، گردیده و میگردد. کار غالباً دشوار آفریدن کتاب این است که به شیوههای شکل دادن و توصیف و تبیین پرسشها دست یابد. این توصیف و تبیین متضمن ارائۀ مدلی است که توصیف و تبیین در چارچوب آن صورت میگیرد. مدلهایی که بنا به شرایط برای برنامه نشر برگزیده شدهاند گاه با یکدیگر تصادم کردهاند. بعضی نابسنده بودهاند زیرا در تشریح و تبیین بسیاری از جنبههای تجربۀ تاریخی کفایت نکردهاند و یا شکست خوردهاند و جای به مدلهای دیگری سپردهاند تا متناسب با شرایط تاریخی جدید بر آنچه مدلهای پیشین نادیده گرفتهاند تأکید کنند.
انتخاب و آفریدن اثر میبایست بدین منظور صورت گیرد که مدلهای پنهانی فراخور وضع را بیرون بکشد و روشن کند که چگونه افراد جامعه در قالب آنها میاندیشند و آنچه در مدلها پوشیده یا متناقض است آشکار سازد و تعارضات را تشخیص دهد.
در این چند سالی که مینوی خرد تأسیس شده است در دوره های مختلف از یاری و همکاری دوستانی بهره گرفته است که نام بردن از همۀ آنها نیازمند گردآوردن دفتری است. مهدی نصرالهزاده، مجید اخگر، منصور براهیمی، علی صلحجو از بدو تأسیس طی چند سال در انتخاب و تولید کتابهای مربوط به حوزۀ نظریۀ هنر، هنرهای تحسمی و هنرهای دراماتیک همکاری کردند؛ اواخر سال ۱۳۹۱ انتشارات مینوی خرد مرهون کسب دانش از مرحوم دکتر جواد طباطبائی و دکتر عزت الله فولادوند درحوزۀ اندیشۀ سیاسی و حقوق و فلسفه گردید و رهنمودهای ایشان برای ایجاد برنامهای مشخصتر و دقیقتر تا سال ۱۴۰۰ تداوم یافت؛ مسعود قاسمیان و بابک محقق به نحو مستقیم یا غیر مستقیم در انتخاب برخی آثار و یافتن مترجمهایی تأثیرگذار بودند؛ خشایار دیهیمی، دکتر مصطفی ملکیان، دکتر بهمن پازوکی، دکتر علی معظمی، دکتر حسین شیخرضایی و دکتر امیراحسان کرباسیزاده در انتخاب کتاب برای مجموعههایی یاری کردند که برخی به سرانجام نرسید؛ هومن پناهنده سالها ویراستار انتشارات بوده است؛ شادروان کامران فانی، عبدالحسین آذرنگ، رضا رضایی، مسعود قاسمیان و شادروان محمدرضا باطنی گاه در زمینۀ ویرایش انتشارات را از مشورت خود برخوردار کردند؛ راستین فروتن در زمینۀ چاپ و مهران زمانی در زمینۀ طراحی جلد با انتشارات همکاری کردند. کار انتشارات با مجموعۀ شناخت امریکا و بسط و گسترش ترجمۀ آثاری در اندیشۀ حقوقی تداوم یافته است.
مدیر و مؤسس انتشارات
پروانه شعبانی صمغآبادی
